पुणे जिल्ह्यातील चांडोली खुर्द येथील प्रगतशील शेतकरी संजीव गणपतराव इंदोरे यांनी आपल्या शेतात दुर्मिळ समजल्या जाणाऱ्या तुर्किस्तान बाजरा या वाणाची यशस्वी लागवड करून कृषी क्षेत्रात एक वेगळा आदर्श निर्माण केला आहे. सुमारे चार फूट उंच वाढणाऱ्या या बाजऱ्याच्या कणसाने शेतकरी आणि कृषी अभ्यासकांचे लक्ष वेधून घेतले आहे.
संजीव इंदोरे यांनी या वाणाची लागवड प्रायोगिक स्वरूपात केली. योग्य व्यवस्थापन, निरीक्षण आणि सातत्यपूर्ण अभ्यासाच्या आधारे त्यांनी या वाणाची यशस्वी वाढ साध्य केली. त्यांच्या मते, या बाजऱ्याचे मूळ जनुकवैशिष्ट्य जपण्याचा प्रयत्न करण्यात आला असून पुढील पिढ्यांसाठी या वाणाचे संवर्धन करण्याचे उद्दिष्ट आहे.
तुर्किस्तान हा मध्य आशियातील ऐतिहासिक प्रदेश असून प्राचीन काळापासून तो व्यापार, संस्कृती आणि कृषी परंपरांसाठी प्रसिद्ध होता. रेशीम मार्गामुळे विविध धान्ये आणि पिकांच्या जातींची देवाणघेवाण होत असे. बाजरी हे जगातील सर्वात प्राचीन धान्यांपैकी एक मानले जाते आणि कोरडवाहू शेतीसाठी अत्यंत उपयुक्त पीक म्हणून त्याचा हजारो वर्षांचा इतिहास आहे.
स्थानिक पातळीवर या वाणाबाबत सुमारे १५०० वर्षांचा ऐतिहासिक वारसा असल्याचा दावा केला जात असला, तरी त्यासाठी वनस्पती आनुवंशिकता, पुरातत्त्व आणि कृषी संशोधन संस्थांकडून वैज्ञानिक पडताळणी होणे आवश्यक आहे. अशा संशोधनामुळे या वाणाचा खरा इतिहास, जनुकीय वैशिष्ट्ये आणि कृषी मूल्य अधिक स्पष्ट होऊ शकते.
हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर दुष्काळसहिष्णू, कमी पाण्यात येणारी आणि पोषणमूल्यांनी समृद्ध धान्ये पुन्हा महत्त्वाची ठरत आहेत. अशा वेळी चांदोली खुर्द येथील संजीव गणपतराव इंदोरे यांनी केलेला हा प्रयोग केवळ एका शेतकऱ्याचे यश नसून, पारंपरिक बियाण्यांचे जतन, जैवविविधतेचे संवर्धन आणि भविष्यातील शाश्वत शेतीसाठी प्रेरणादायी पाऊल मानले जात आहे.
या वाणावर कृषी विद्यापीठे आणि संशोधन संस्थांनी सखोल अभ्यास केल्यास त्याची उत्पादकता, पोषणमूल्ये, हवामानाशी जुळवून घेण्याची क्षमता आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमी याबाबत अधिक विश्वासार्ह माहिती उपलब्ध होऊ शकते. त्यामुळे भविष्यात हा तुर्किस्तान बाजरा शेतकऱ्यांसाठी एक महत्त्वाचा पर्याय ठरण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.
