पुणे,– : पुण्यातील मानसिक आरोग्याच्या समस्यांमध्ये एकट्यादुकट्या किंवा छोट्या घटनांपेक्षा सततचा ताण, चिंता आणि भावनिक त्रास यांचे प्रतिबिंब पडले आहे. आदित्य बिर्ला एज्युकेशन ट्रस्टच्या संस्थापक आणि अध्यक्षा श्रीमती नीरजा बिर्ला यांच्या नेतृत्वाखालील एम्पॉवर या उपक्रमाच्या अंतर्गत मानसिक आरोग्य ट्रेंड्समध्ये ही माहिती समोर आली आहे. एम्पॉवरने केलेल्या एका विशेष शहरकेंद्रित मानसिक आरोग्य अभ्यासातून दिसून आले आहे, की पुण्यातील पाचपैकी चार रहिवासी कोणत्या ना कोणत्या मानसिक आरोग्य समस्यांनी ग्रस्त आहेत. यामध्ये – विशेषतः तरुण आणि किशोरांमध्ये – प्रचलित चिंता, घाबरण्याची लक्षणे आणि नैराश्य यांचा समावेश आहे.
स्थानिक हेल्पलाइनच्या डेटानुसार, पुण्यामध्ये नातेसंबंधातील आव्हाने (३२ टक्के) आणि चिंता (२६ टक्के) या मुद्द्यांचा क्रमांक सर्वांत वर लागतो. बहुतांशी वेळेस शहरातील वेगवान जीवनशैली, तीव्र शैक्षणिक वातावरण आणि व्यावसायिक स्पर्धा यांच्याशी त्यांचा संबंध असतो. स्थानिक मानसिक आरोग्य तज्ञांच्या मते हे भावनिक त्रास वाढवणारे घटक आहेत.
“पुण्यातील मानसिक आरोग्याची आव्हाने ही एकटीदुकटी नाहीत,” असे द एम्पॉवर सेंटरच्या पुणे येथील मानसोपचारतज्ज्ञ डॉ. स्नेहा आर्य म्हणाल्या. “नातेसंबंधांमधील ताणापासून ते काम आणि शैक्षणिक ताणापर्यंत, सार्वत्रिक शहरी दबाव आणि पुण्यातील अनोखी सामुदायिक गतिशीलता यांचे प्रतिबंब या प्रवाहांमध्ये पडले आहे.
एम्पॉवरच्या कार्यक्रमाच्या आकडेवारीवरून असे दिसून येते की सर्व वयोगटांतील लोकांना मदत हवी आहे. पश्चिम विभागात (पुणे आणि मुंबईसह), जवळजवळ ३९ लाख लाभार्थींपर्यंत (३,८८८,३१२) मदत पोहोचली, यामध्ये १८-२५ वर्षे वयोगटातील आणि २६-४९ वयोगटातील प्रौढांचा अर्थपूर्ण सहभाग होता आणि किशोरवयीन मुले (०-१७) हा एकंदरीत सर्वात मोठा वयोगट होता. शाळा, विद्यापीठे आणि कामाच्या ठिकाणी प्रतिबंधात्मक सहभागी स्वरूपांची आवश्यकता त्यातून अधोरेखित होते.
ताणतणावाचा अनुभव कसा घेतला जातो, याचेही प्रतिबंब या प्रवाहातून पडते. ताण आता ‘तात्पुरता’ राहिलेला नाही – तो वाढत्या प्रमाणात दीर्घकालीन आहे, शैक्षणिक दबाव, कामगिरीच्या अपेक्षा, नोकरीची असुरक्षितता, नातेसंबंधातील ताण, मर्यादित वैयक्तिक विश्रांती आणि शहरी जीवनशैलीच्या दबावांमुळे त्याला आकार येतो.
या माहितीमध्ये भावनिक त्रास आणि सामना करण्याच्या वर्तनांमधील ओव्हरलॅपसुद्धा दिसून येतो. यामध्ये अंमली पदार्थांचा वापर आणि वर्तनात्मक व्यसन-संबंधित चिंता (५.३९ टक्के ) आणि चिंता/घबराट /फोबिया लक्षणे (५.०८ टक्के ) यांचा समावेश आहे. दुसरीकडे १.५५ टक्के आत्महत्येचे विचार किंवा प्रयत्न नोंदवण्यात आले, त्यातून सुलभ, कलंकमुक्त मानसिक आरोग्याच्या आधाराची निकड जोरदारपणे ठसते.
सुलभ सहभागाच्या पर्यायांचा विस्तार करण्याचा एक भाग म्हणून – विशेषतः पारंपारिक मौखिक समुपदेशनाचे ज्यांना भय वाटू शकते अशा व्यक्तींसाठी, एम्पॉवरने पुण्यात एम्पॉवरच्या दशक वर्षपूर्तीनिमित्त मोफत डान्स/आर्ट थेरपी चळवळ कार्यशाळेचे आयोजन केले. स्पर्धात्मक शैक्षणिक आणि व्यावसायिक वातावरण, लांबचा प्रवास, वाहतूक कोंडी आणि मर्यादित वैयक्तिक डाउनटाइम आणि कामगिरीच्या उंचावलेल्या अपेक्षा यांसारख्या शहरी जीवनशैलीतील दबावांमुळे पुण्यातील तरुणांना वाढीव प्रमाणातील ताण आणि भावनिक त्रास सहन करावा लागत आहे. या सर्वांमुळे तरुण आणि किशोरांमध्ये चिंता आणि मूडच्या समस्यांना हातभार लागतो. स्थानिक मानसिक आरोग्य ट्रेंड्सनुसार १८-२४ वयोगटातील लोकांमध्ये विशेषतः उच्च प्रमाणात त्रास असल्याचे दिसून येते. चिंता, नातेसंबंधातील आव्हाने आणि घाबरण्याची लक्षणे या पुण्यातील कॉलर्ससाठी चिंतेच्या प्रमुख बाबी आहेत.
कला आणि हालचाल यांसारख्या अशाब्दिक (नॉन-व्हर्बल) अभिव्यक्तीजनक मदतीमुळे अर्थपूर्ण भावनिक मुक्तता आणि ताणातील घट होऊ शकते, असेही संशोधनातून दिसून येते. विशेषतः ज्यांना पारंपारिक चर्चा-आधारित उपचारांचा सामना करावा लागतो त्यांच्यासाठी. नृत्य, चित्रकला आणि हालचाल यांच्यासह अभिव्यक्तीप्रधान कलाप्रकारांमुळे व्यक्तींना कठीण भावनांमध्ये प्रवेश करण्यास आणि संवाद साधण्यास, आत्म-जागरूकता आणि विश्रांती वाढविण्यास आणि औपचारिक मौखिक संवादाबाहेर मानसिक लवचिकता निर्माण करण्यास मदत होते, हे दिसून येते. यातील सहभागी समावेशी, दबावमुक्त वातावरणात हावभाव आणि कलात्मक सहभागाद्वारे विचार आणि भावना व्यक्त करू शकतील, चिंतन, भावनिक आधार आणि तणाव कमी करण्यास प्रोत्साहन देतील अशी एक सुरक्षित, सर्जनशील आणि अशाब्दिक जागा स्थान या दृष्टीने पुणे कार्यशाळेची रचना करण्यात आली होती. यात एकूण १५ पुणेकरांनी या सत्रात भाग घेतला, त्यांनी पुण्याच्या तरुण आणि शहरी लोकसंख्येशी सुसंगत असलेल्या पर्यायी उपचारांच्या प्रकारांना पूरक ठरतील अशा पर्यायी प्रणालींमध्ये रस दाखविला आणि त्यातून त्यांची गरज दिसून आली.
या सत्रातील एका सूत्रसंचालकाने सांगितले, “कला आणि हावभाव भावनांसाठी एक वेगळ्या प्रकारची भाषा उपलब्ध करून देतात. स्वतःच्या भावनांबद्दल बोलणे ज्यांना कठीण वाटते त्यांच्यासाठी हे पर्याय एक गैर-निर्णयात्मक, दबावमुक्त वातावरण निर्माण करतात. क्लिनिकल आणि सामुदायिक मदतीला ते पूरक असते.”
एम्पॉवरने भारतात मानसिक आरोग्य सेवा पुरवण्याचे १० वर्षे पूर्ण केली आहेत. क्लिनिकल सेवा आणि सामुदायिक हस्तक्षेपांद्वारे ती लाखो लोकांपर्यंत पोहोचली आहे. सुलभता वाढविण्यासाठी सुरचित क्लिनिकल मार्ग आणि कमी अडथळा असलेल्या कल्याणकारी स्वरूपांचा संयोग आवश्यक असेल, यावर संस्थेने भर दिला आहे. त्यामुळे मदत मिळविणे सुरक्षित, समावेशक आणि कलंकमुक्त होईल.
