अनेक वर्षांपासून हॉटेल मॅनेजमेंट म्हणजे फक्त हॉटेलमध्ये करिअर असा सर्वसाधारण समज आहे. रिसेप्शन काउंटरवर स्वागत करणारे प्रोफेशनल्स, व्यस्त किचनमध्ये पांढऱ्या युनिफॉर्ममध्ये काम करणारे शेफ्स किंवा पाचतारांकित हॉटेलमध्ये डायनिंग एरिया सांभाळणारे मॅनेजर्स – एवढ्यापुरतीच या क्षेत्राची ओळख करून दिली जात असे. परंतु आज परिस्थिती बदलली आहे. हॉटेल मॅनेजमेंट ही केवळ हॉटेलपुरती मर्यादित पदवी राहिलेली नाही. उलट ही अशी शैक्षणिक पदवी आहे जी विद्यार्थ्यांना संवादकौशल्य, ग्राहकसेवा, नेतृत्वगुण, सांस्कृतिक जुळवून घेण्याची क्षमता, कार्यकौशल्य आणि समस्या सोडवण्याची तयारी असे जीवनभर उपयुक्त ठरणारे गुण आत्मसात करून देते. हे गुण केवळ हॉटेलपुरते मर्यादित नसून विविध क्षेत्रांत तितकेच महत्त्वाचे आहेत. म्हणूनच आज अनेक पदवीधर हॉटेलच्या चौकटीबाहेर जाऊन अनेक उद्योगांमध्ये आपले भविष्य घडवत आहेत.
विमानवाहतूक क्षेत्र हा त्यातील एक प्रमुख पर्याय ठरतो. विमान कंपन्यांना चांगली सेवा देणारे, तणावात शांत राहणारे आणि व्यवस्थित प्रेझेन्टेशन असलेले कर्मचारी हवे असतात. त्यामुळे हॉटेल मॅनेजमेंटचे शिक्षण घेतलेले विद्यार्थी नैसर्गिकरीत्या कॅबिन क्रू, ग्राउंड स्टाफ किंवा व्हीआयपी लॉन्ज मॅनेजमेंटसाठी पसंत केले जातात. आकाशात उंच उडताना प्रवाशांची काळजी घेणे किंवा विमानतळावर हजारो लोकांची सेवा करणे, ही दोन्ही कामे हॉस्पिटॅलिटीच्या कौशल्यावर आधारित असतात. याचप्रमाणे, क्रूझ लाईन्स या आणखी एका आकर्षक संधी देणाऱ्या क्षेत्रातही मोठ्या प्रमाणावर हॉटेल मॅनेजमेंट पदवीधर जात आहेत. जहाजावरील ‘फ्लोटिंग हॉटेल’ मध्ये खानपान सेवा, गेस्ट रिलेशन्स, हाऊसकीपिंग, एंटरटेनमेंट कोऑर्डिनेशन अशी विविध कामे असतात आणि त्यासाठी बहुगुणी प्रोफेशनल्स लागतात. या क्षेत्रात काम करताना उत्तम पगाराबरोबरच जगभर प्रवासाची संधीही मिळते.
याशिवाय कार्यक्रम व्यवस्थापन आणि लग्नसोहळा नियोजन हा आज भारतातील झपाट्याने वाढणारा उद्योग आहे. कॉर्पोरेट कॉन्फरन्सेस, मेगा एक्झिबिशन्स आणि गाजणारे डेस्टिनेशन वेडिंग्ज यामागे हॉटेल मॅनेजमेंट शिकलेले अनेक तरुण-तरुणी मेहनत घेताना दिसतात. बॅन्क्वेट मॅनेजमेंट, लॉजिस्टिक्स, वेळेचे नियोजन आणि गेस्ट हॅण्डलिंग या कौशल्यांमुळे त्यांना या क्षेत्रात नैसर्गिकच प्राविण्य मिळते. पर्यटन क्षेत्रातसुद्धा हॉटेल मॅनेजमेंट पदवीधर मोठ्या प्रमाणावर कार्यरत आहेत. टूर कन्सल्टंट, डेस्टिनेशन मॅनेजर किंवा लक्झरी ट्रॅव्हल अॅडव्हायझर म्हणून ते प्रवाशांसाठी अनोख्या अनुभवांची आखणी करतात आणि भारतीय संस्कृती जगभर पोहोचवतात.
खरेदी-विक्री व लक्झरी ब्रॅण्ड व्यवस्थापनातही हॉटेल मॅनेजमेंट पदवीधर चमकत आहेत. लक्झरी कार शोरूम, डिझायनर बुटिक्स किंवा प्रीमियम ब्रॅण्ड स्टोअर्स – इथे ग्राहकांचा अनुभव सर्वात महत्त्वाचा मानला जातो. हॉटेलमध्ये ‘गेस्ट हॅण्डलिंग’चे प्रशिक्षण घेतलेले विद्यार्थी येथे ग्राहकांच्या अपेक्षा पूर्ण करण्यात यशस्वी ठरतात. आरोग्य आणि वेलनेस उद्योग हा आणखी एक अनपेक्षित पण मोठा पर्याय ठरतो आहे. आजचे रुग्णालये व हेल्थ रिसॉर्ट्स फक्त उपचारच देत नाहीत तर रुग्णांचा एकंदर अनुभव सुखकर व्हावा यावरही भर देतात. हॉटेल मॅनेजमेंट पदवीधर रुग्णसंबंध व्यवस्थापक, हॉस्पिटल कन्सिअर्ज, स्पा मॅनेजर किंवा वेलनेस रिसॉर्ट सुपरवायझर म्हणून काम करत आहेत आणि आरोग्यसेवा अधिक मानवतावादी बनवत आहेत.
कॉर्पोरेट कंपन्याही आता या विद्यार्थ्यांना संधी देत आहेत. मोठ्या कॅम्पसेस, कॅन्टिन्स, गेस्ट हाऊसेस आणि रिक्रिएशनल फॅसिलिटीज यांचे व्यवस्थापन करण्यासाठी सेवा-आधारित दृष्टिकोन असलेले प्रोफेशनल्स हवेत. अशा ठिकाणी हॉटेल मॅनेजमेंट पदवीधर सुविधा व्यवस्थापन, कॉर्पोरेट इव्हेंट्स आणि गेस्ट कोऑर्डिनेशन या कामांत महत्त्वाची भूमिका बजावतात. अनेक अनुभवी प्रोफेशनल्स नंतर शिक्षणक्षेत्रात प्रवेश करून हॉटेल मॅनेजमेंट इन्स्टिट्यूटमध्ये अध्यापन करतात किंवा कॉर्पोरेट ट्रेनिंग करतात. यामुळे भावी पिढीला आवश्यक सेवा-कौशल्ये आणि व्यावसायिक दृष्टिकोन मिळतो.
उद्योजकतेकडे वळणाऱ्यांची संख्याही मोठी आहे. हॉटेल मॅनेजमेंट शिकलेले अनेक विद्यार्थी स्वतःचे कॅफे, रेस्टॉरन्ट्स, फूड ट्रक्स, केटरिंग सर्व्हिसेस किंवा इव्हेंट मॅनेजमेंट कंपन्या सुरू करत आहेत. डिजिटल प्लॅटफॉर्म्स आणि क्लाउड किचनच्या संकल्पनेमुळे ही स्वप्ने साकार करणे अधिक सोपे झाले आहे. काही जण पर्यटनाशी निगडित स्टार्ट-अप्स, वेडिंग प्लॅनिंग एजन्सीज किंवा बुटीक कन्सल्टन्सीज उभ्या करत आहेत. या प्रवासात त्यांनी आपले ज्ञान, कौशल्य आणि सर्जनशीलता वापरून आपली स्वतंत्र ओळख निर्माण केली आहे.
गेल्या काही वर्षांत हॉस्पिटॅलिटी क्षेत्रात तंत्रज्ञानाची भर पडली आहे. ऑनलाईन ट्रॅव्हल एजन्सीज, बुकिंग अॅप्स, प्रॉपर्टी मॅनेजमेंट सिस्टीम्स आणि एआय आधारित गेस्ट एक्सपीरियन्स टूल्स यामुळे या क्षेत्राला नवे आयाम मिळाले आहेत. हॉटेल मॅनेजमेंट पदवीधर आता अशा टेक्नॉलॉजी स्टार्ट-अप्समध्ये काम करत आहेत, ग्राहक अनुभव सुधारण्यासाठी सल्लागार म्हणून कार्यरत आहेत किंवा कंपन्यांना त्यांच्या सेवा अधिक आधुनिक व कार्यक्षम बनविण्यास मदत करत आहेत. पारंपरिक आतिथ्य व आधुनिक तंत्रज्ञान यांचे हे मिश्रण एक नवीन व्यावसायिक क्षेत्र निर्माण करत आहे.
हॉटेल मॅनेजमेंट पदवीधर इतक्या विविध क्षेत्रांत यशस्वी का ठरत आहेत याचे उत्तर त्यांच्या सर्वसमावेशक प्रशिक्षणात दडलेले आहे. संकटाच्या वेळी शांत राहणे, वेगवेगळ्या संस्कृतींशी जुळवून घेणे, टीमचे नेतृत्व करणे, समस्या सोडवणे आणि नेहमी हसतमुखाने सेवा देणे हे त्यांच्या स्वभावातच भिनलेले असते. या गुणांची गरज विमानात प्रवासी हाताळताना जितकी आहे, तितकीच ती एका रुग्णालयात, लग्नसोहळ्यात किंवा प्रीमियम रिटेल शोरूममध्येही असते. त्यामुळेच विविध उद्योग क्षेत्रे आता अशा प्रोफेशनल्सना उघड्या मनाने स्वीकारत आहेत.
भारतामध्ये विमानवाहतूक, पर्यटन, इव्हेंट्स, वेलनेस आणि रिटेल क्षेत्र झपाट्याने विस्तारत असल्याने या विद्यार्थ्यांसाठी संधी आणखी वाढणार आहेत. त्यामुळे हॉटेल मॅनेजमेंट ही फक्त हॉटेलपुरती मर्यादित निवड नाही, तर अनेक करिअरच्या दारांची किल्ली आहे. ही पदवी विद्यार्थ्यांना हॉटेलच्या लॉबीपलीकडे जाऊन आकाश, समुद्र, कॉर्पोरेट ऑफिस, क्लासरूम आणि स्वतःचा व्यवसाय अशा अनेक ठिकाणी काम करण्याची ताकद देते. खरं तर, हॉटेल मॅनेजमेंट म्हणजे फक्त हॉटेल व्यवस्थापन नव्हे, तर अनुभव व्यवस्थापन होय. आणि आजच्या जगात अनुभव हेच सर्वात मौल्यवान चलन आहे.
ज्यांच्यात आवड, सर्जनशीलता आणि जुळवून घेण्याची क्षमता आहे, त्यांच्यासाठी या क्षेत्रातील संधी अमर्याद आहेत. हॉटेल मॅनेजमेंट ही केवळ एक पदवी नाही, तर जगभर करिअर घडविण्याचे प्रवेशद्वार आहे.
- प्रा. नम्रता डिसुझा (लेखिका हॉटेल मॅनेजमेंट इन्स्टिट्यूटच्या प्राचार्या आहेत)
