भारत हा देश केवळ भौगोलिक सीमांनी नव्हे, तर त्याच्या संस्कृती, परंपरा आणि ज्ञानाच्या अखंड प्रवाहाने ओळखला जातो. जगातील अनेक संस्कृती काळाच्या ओघात बदलत गेल्या, काही नष्टही झाल्या, परंतु भारताची ज्ञान परंपरा आजही टिकून आहे. ही परंपरा हजारो वर्षांपूर्वीपासून समाजजीवन, निसर्ग आणि विश्व यांचा एकात्म विचार मांडणारी आहे. भारतीय ज्ञान परंपरा म्हणजे केवळ धार्मिक ग्रंथांचा संग्रह नव्हे, तर ती विचार, अनुभव, प्रयोग आणि साधनेतून घडलेली जीवनशैली आहे.
भारतीय ज्ञानाची सुरुवात वेदांपासून झाली. ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि अथर्ववेद या चार वेदांमधून मानवाने निसर्गाशी एकात्म राहून कसे जगावे, हे शिकवले गेले. उपनिषदांनी आत्मा आणि परमात्मा यांचे नाते सांगितले. “अहं ब्रह्मास्मि” आणि “तत्त्वमसि” ही वाक्ये माणसाला स्वतःच्या अस्तित्वाचे गूढ समजावून देतात. या ग्रंथांमध्ये केवळ श्रद्धा नव्हे, तर तर्क, अनुभव आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन आढळतो. त्या काळातील ऋषी-मुनी हे केवळ साधक नव्हते, तर ते शास्त्रज्ञ, मानसशास्त्रज्ञ आणि पर्यावरणतज्ज्ञही होते.
भारतीय विचारधारेत जीवनाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन समग्र आहे. शरीर, मन, बुद्धी आणि आत्मा या चारही घटकांचा समतोल साधणारे ज्ञान हेच खरे ज्ञान मानले गेले. आयुर्वेदाने आरोग्याचे तत्त्व मांडले — “समदोषः समाग्निश्च समधातुमलक्रियः” म्हणजे शरीरातील सर्व घटकांचा समतोल राखणे हेच आरोग्य. योगशास्त्राने मन, प्राण आणि चेतना यांचा सुसंवाद साधण्याचा मार्ग दिला. पतंजलींच्या योगसूत्रांमधील “योगश्चित्तवृत्ती निरोधः” हे वाक्य आजही मानसिक शांततेचा मार्ग दाखवते.
भारतीय विज्ञानाची पायाभरणी अत्यंत प्राचीन आहे. आर्यभट्टाने पृथ्वी स्वतःभोवती फिरते हे सांगितले, भास्कराचार्याने गुरुत्वाकर्षणाचा सिद्धांत मांडला, तर पाणिनीने व्याकरणाला शास्त्रीय रूप दिले. सुश्रुताने शस्त्रक्रियेचे तंत्र विकसित केले, चरकाने औषधशास्त्राला मानवकल्याणाशी जोडले, आणि कौटिल्याने अर्थशास्त्राद्वारे राज्यव्यवस्थेचे शास्त्र मांडले. या सर्वांनी आपापल्या क्षेत्रात मानवाला ज्ञानाचा नवा दृष्टीकोन दिला.
भारतीय शिक्षणपद्धती ही गुरुकुल प्रणालीवर आधारित होती. शिक्षण हे केवळ पुस्तकी नव्हते, तर त्यातून मूल्ये, संस्कार आणि व्यवहारिक ज्ञान शिकवले जात असे. विद्यार्थी निसर्गाच्या सान्निध्यात, गुरूंच्या सान्निध्यात राहून ज्ञान, साधना आणि आत्मशिस्त जोपासत. तक्षशिला, नालंदा, विक्रमशिला ही विद्यापीठे केवळ भारताचीच नव्हे, तर जगाची अभिमानाची केंद्रे होती. जगभरातून विद्यार्थी येथे येत असत. त्या काळात भारत ही केवळ आध्यात्मिक भूमी नव्हे, तर जागतिक शिक्षण आणि संशोधनाची भूमी होती.
भारतीय ज्ञान परंपरेत सर्व सृष्टीला एकच कुटुंब मानले गेले — “वसुधैव कुटुंबकम्” हा विचार आजच्या जागतिक जगातही तितकाच महत्त्वाचा आहे. पर्यावरण, निसर्ग, समाज आणि आत्मा यांच्या संतुलनावर आधारित हा दृष्टिकोन आजच्या विज्ञानाला नव्या दिशेने नेतो. जग जेव्हा तंत्रज्ञानात प्रगती करत आहे, तेव्हा भारताने दिलेला समतोल आणि मूल्यांचा संदेश अधिक आवश्यक ठरतो.
आधुनिक काळातही ही परंपरा जिवंत आहे. स्वामी विवेकानंदांनी भारताच्या आध्यात्मिक शक्तीचा जगासमोर गौरव केला. रवींद्रनाथ टागोरांनी शिक्षण आणि कलामधून भारतीय संस्कृतीचा आत्मा जगाला दाखवला. आज आयुर्वेद, योग, भारतीय गणित आणि तत्त्वज्ञान यांबद्दल जगभरात पुन्हा रस निर्माण होत आहे.
भारतीय ज्ञान परंपरा म्हणजे केवळ भूतकाळातील वैभव नव्हे, तर ती आजच्या आणि उद्याच्या समाजासाठी प्रेरणास्थान आहे. या परंपरेचा गाभा आहे — आत्मपरिचय, निसर्गप्रेम, मूल्यनिष्ठा आणि मानवतेचा सार्वत्रिक विचार. बदलत्या काळातही या परंपरेचा अर्थ बदलत नाही, कारण ती केवळ पुस्तकी ज्ञान नाही, तर जगण्याची एक पद्धत आहे. ज्ञान म्हणजे केवळ माहिती नव्हे, तर अनुभवातून आलेले प्रबोधन. म्हणूनच भारतीय ज्ञान परंपरा आजही तितकीच जिवंत आहे — कारण ती माणसाला केवळ कसे जगावे हे शिकवत नाही, तर का जगावे हेही सांगते.
- नचिकेत आराध्ये (सहाय्यक प्राध्यापक- हॉटेल मॅनेजमेंट)
